देशातील कोट्यवधी गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी महत्त्वाची ठरलेली प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना (PM Ujjwala Yojana) पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहे. केंद्र सरकारने या योजनेअंतर्गत मिळणाऱ्या अनुदानित LPG Gas Cylinder च्या संख्येत मोठी कपात करण्याचा निर्णय घेतला आहे. आतापर्यंत लाभार्थ्यांना वर्षभरात 9 अनुदानित गॅस सिलेंडरचा लाभ मिळत होता, मात्र आता ही संख्या कमी करून केवळ 4 सिलेंडरपर्यंत मर्यादित करण्यात आली आहे.
या निर्णयामुळे LPG Subsidy, Gas Cylinder Price आणि Household Budget यांसारख्या मुद्द्यांवर पुन्हा चर्चा सुरू झाली असून अनेक कुटुंबांच्या मासिक खर्चावर त्याचा परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
सरकारने हा निर्णय का घेतला?
पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयाने उपलब्ध वापर आकडेवारीचा अभ्यास केल्यानंतर हा निर्णय घेतल्याचे सांगितले आहे. मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, उज्ज्वला योजनेतील मोठ्या प्रमाणातील लाभार्थी वर्षभरात मर्यादित गॅस वापर करतात. त्यामुळे सर्वांना 9 अनुदानित सिलेंडर देण्याऐवजी प्रत्यक्ष गरजेनुसार 4 सिलेंडरवर सबसिडी देणे अधिक परिणामकारक ठरेल, असे सरकारचे मत आहे.
हे सुद्धा वाचा : LPG ग्राहकांनो सावधान ! गॅस सबसिडी होणार बंद; 30 जून 2026 पूर्वी करा हे काम
सरकारचा दावा आहे की यामुळे LPG Subsidy Scheme अधिक लक्ष्यित पद्धतीने राबवता येईल आणि अनुदानाचा लाभ खऱ्या गरजू कुटुंबांपर्यंत पोहोचवता येईल.
उज्ज्वला योजनेचा प्रवास कसा राहिला?
प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना मे 2016 मध्ये सुरू करण्यात आली होती. ग्रामीण भागातील महिलांना धूरमुक्त स्वयंपाकाची सुविधा उपलब्ध करून देणे, आरोग्याशी संबंधित धोके कमी करणे आणि स्वच्छ इंधनाचा वापर वाढवणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश होता.
योजनेच्या सुरुवातीच्या काळात लाभार्थ्यांना वर्षाला 12 अनुदानित LPG सिलेंडर मिळत होते. त्यानंतर सरकारने टप्प्याटप्प्याने ही मर्यादा कमी केली. प्रथम ती 9 सिलेंडरपर्यंत आणण्यात आली आणि आता ती आणखी घटवून 4 सिलेंडरपर्यंत करण्यात आली आहे.
LPG सबसिडी किती मिळते?
वाढत्या LPG Gas Price मुळे गरीब कुटुंबांना दिलासा देण्यासाठी केंद्र सरकारने मे 2022 मध्ये प्रति 14.2 किलो सिलेंडर 200 रुपयांचे अनुदान सुरू केले होते. नंतर ऑक्टोबर 2023 मध्ये ही रक्कम वाढवून 300 रुपये करण्यात आली.
ही सबसिडी थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाते. त्यामुळे Direct Benefit Transfer (DBT) प्रणालीद्वारे पारदर्शकपणे अनुदानाचा लाभ मिळतो.
सध्या गॅस सिलेंडरची किंमत किती आहे?
देशातील विविध शहरांमध्ये LPG Cylinder Rate वेगवेगळे असले तरी घरगुती गॅस सिलेंडरची किंमत सातत्याने वाढत आहे. सध्या अनेक ठिकाणी 14.2 किलोच्या सिलेंडरची किंमत 900 रुपयांपेक्षा अधिक आहे.
उज्ज्वला योजनेतील लाभार्थ्यांना 300 रुपयांची सबसिडी मिळाल्यानंतर सिलेंडरचा प्रत्यक्ष खर्च तुलनेने कमी होतो. मात्र आता अनुदानित सिलेंडरची संख्या कमी झाल्यामुळे अनेकांना उर्वरित सिलेंडर पूर्ण बाजारभावाने खरेदी करावे लागू शकतात.
हे सुद्धा वाचा : बुक केलेला गॅस सिलिंडर कुठे आहे? जाणून घ्या मोबाईलवर LPG Live Location Track करण्याची सोपी पद्धत.
सरकारवर किती आर्थिक भार पडतो?
केंद्र सरकारच्या आकडेवारीनुसार, गेल्या काही वर्षांत LPG Subsidy वर हजारो कोटी रुपयांचा खर्च करण्यात आला आहे. इंधन क्षेत्रातील वाढता खर्च, आंतरराष्ट्रीय बाजारातील कच्च्या तेलाच्या किमती आणि तेल विपणन कंपन्यांवरील आर्थिक ताण लक्षात घेऊन सरकार विविध आर्थिक उपाययोजना करत आहे.
सरकारच्या मते, सबसिडीचा खर्च नियंत्रित ठेवण्यासाठी आणि सार्वजनिक निधीचा अधिक प्रभावी वापर करण्यासाठी हा निर्णय आवश्यक ठरला आहे.
सर्वसामान्य कुटुंबांवर काय परिणाम होणार?
ज्या कुटुंबांचा LPG वापर कमी आहे त्यांच्यावर या निर्णयाचा फारसा परिणाम होणार नाही. मात्र वर्षभरात 6 ते 10 किंवा त्याहून अधिक सिलेंडर वापरणाऱ्या कुटुंबांसाठी हा निर्णय आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा ठरू शकतो. विशेषतः
- मोठी कुटुंबे
- शहरी व अर्धशहरी भागातील लाभार्थी
- पूर्णपणे LPG वर अवलंबून असलेली घरे
यांना वर्षातील अतिरिक्त सिलेंडर बाजारभावाने खरेदी करावे लागतील. त्यामुळे Monthly Household Expenses मध्ये वाढ होण्याची शक्यता आहे.
पुढे काय अपेक्षित?
उज्ज्वला योजनेतील अनुदानित सिलेंडरची संख्या कमी करण्याचा निर्णय आर्थिक व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जात असला तरी वाढत्या महागाईच्या काळात त्याचा सामान्य नागरिकांवर नेमका किती परिणाम होईल, यावर आगामी काळात अधिक चर्चा होण्याची शक्यता आहे.
एकीकडे सरकार अनुदानाचा लाभ अधिक लक्ष्यित करण्याचा प्रयत्न करत आहे, तर दुसरीकडे LPG Subsidy Reduction मुळे घरगुती खर्च वाढण्याची भीती अनेक कुटुंबांकडून व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे हा निर्णय प्रत्यक्षात किती प्रभावी ठरतो, हे येत्या काही महिन्यांत स्पष्ट होईल.